ಬರುವವರಿಗಿಂತ ಹೋಗುವವರೇ ಹೆಚ್ಚು: ಭಾರತೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕೇನಾಗಿದೆ?

ಭಾರತೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಪ್ರಸ್ತುತ ಅತ್ಯಂತ ವಿಚಿತ್ರ ಹಾಗೂ ಗಂಭೀರವಾದ ಕವಲುದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ದೇಶೀಯ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಭಾರತೀಯರ ಸಂಚಾರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ದೇಶಕ್ಕೆ ಬರುವ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಹಿನ್ನಡೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಭಾರತದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸಚಿವಾಲಯದ ಅಧಿಕೃತ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು ಈ ಕಟು ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಕನ್ನಡಿಯಂತೆ ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಭಾರತಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ವಿದೇಶಿಗರ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕಿಂತ ವಿದೇಶ ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕರ ಸಂಖ್ಯೆ ಬಹುಪಟ್ಟು ಅಧಿಕವಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಈ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಅಸಮತೋಲನವು ವ್ಯಾಪಕ ಚರ್ಚೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಅಕ್ಷರಗಳಿಗಿಂತ ಅಂಕಿ-ಸಂಖ್ಯೆಗಳೇ ಜೋರಾಗಿ ಮಾತಾಡುತ್ತವೆ. ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸಚಿವಾಲಯದ 2024ರ ವಾರ್ಷಿಕ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಇತರ 20 ಬ್ರಿಕ್ಸ್ ಸದಸ್ಯ ಹಾಗೂ ಪಾಲುದಾರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಒಟ್ಟು 18.7 ಲಕ್ಷ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಮಾತ್ರ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಇದೇ ಬ್ರಿಕ್ಸ್ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಭಾರತದಿಂದ ತೆರಳಿದ ಭಾರತೀಯರ ಸಂಖ್ಯೆ ಬರೋಬ್ಬರಿ 1.56 ಕೋಟಿ ದಾಟಿದೆ. ಇದು ಬರುವ ಮತ್ತು ಹೋಗುವ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ನಡುವಿನ ಅಗಾಧ ಕಂದಕವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತೀಯರು ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ವೆಚ್ಚ ಮಾಡುವ ಹಾಗೂ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವ ಸಮುದಾಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಭಾರತ ಮಾತ್ರ ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಸೆಳೆಯುವಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಳಿಯುತ್ತಿರುವುದು ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ಮುದಗಲ ಕೋಟೆಯ ಕಲ್ಲಿನ ಕಥೆ

ವಿರಾಮ ಮತ್ತು ರಜಾದಿನಗಳ (Leisure Tourism) ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದಲ್ಲಂತೂ ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಮತ್ತಷ್ಟು ಆಘಾತಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. 2024ರಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಮನೋರಂಜನೆ ಅಥವಾ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಬಂದ ವಿದೇಶಿಯರ ಸಂಖ್ಯೆ ಕೇವಲ 40.48 ಲಕ್ಷ ಆಗಿದ್ದರೆ, ಅದೇ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ವಿದೇಶಗಳಿಗೆ ಹಾರಿದ ಭಾರತೀಯರ ಸಂಖ್ಯೆ ಬರೋಬ್ಬರಿ 1.31 ಕೋಟಿ ಆಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ಭಾರತೀಯರು ತಮ್ಮ ವಿರಾಮದ ಸಮಯ ಹಾಗೂ ಹಣವನ್ನು ದೇಶದೊಳಗಿನ ತಾಣಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೊರದೇಶಗಳಲ್ಲೇ ಕಳೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಾಗೂ ನೈಸರ್ಗಿಕ ತಾಣಗಳಿದ್ದರೂ, ದೇಶದ ಶ್ರೀಮಂತ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗ ವಿದೇಶಿ ಅನುಭವಗಳತ್ತ ವಾಲುತ್ತಿರುವುದು ಈ ಅಂಕಿ-ಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಂದ ರುಜುವಾತಾಗಿದೆ.

ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದ ಸಮಗ್ರ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ತೀವ್ರತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಾಢವಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಚಿವಾಲಯದ ‘ವಾರ್ಷಿಕ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ನೋಟ 2025’ರ ವರದಿಯಂತೆ, 2024ರಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ 99 ಲಕ್ಷ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಬಂದಿದ್ದರೆ, 2025ರಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆ 90 ಲಕ್ಷ. ಅಂದರೆ ಶೇ. 9ರಷ್ಟು ಇಳಿಕೆ ದಾಖಲಿಸಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ತದ್ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ವಿದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದ ಭಾರತೀಯರ ಸಂಖ್ಯೆ 2024ರ ಮೂರು ಕೋಟಿಯಿಂದ ಶೇ. 5.89ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ 2025ರಲ್ಲಿ 3 ಕೋಟಿ 27 ಲಕ್ಷಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಕೋವಿಡ್ ನಂತರ ಹಲವು ದೇಶಗಳು ದಾಖಲೆ ಮಟ್ಟದ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಒಳಬರುವ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಸಂಖ್ಯೆ ಇಳಿಮುಖವಾಗುತ್ತಿರುವುದು ಆತಂಕಕಾರಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ. ಭಾರತೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಅತ್ಯಂತ ನೆಚ್ಚಿನ ತಾಣವಾಗಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಏಷ್ಯಾ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಅರಬ್ ಎಮಿರೇಟ್ಸ್ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದೆ. 2024ರಲ್ಲಿ ಬರೋಬ್ಬರಿ 7.79 ದಶಲಕ್ಷ ಭಾರತೀಯರು ಯುಎಇಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದು, ನಂತರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾ (3.42 ದಶಲಕ್ಷ) ಇದೆ. ಗಲ್ಫ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ತೆರಳುವವರಲ್ಲಿ ವಿರಾಮದ ಜತೆಗೆ ಅನಿವಾಸಿ ಭಾರತೀಯರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುವವರ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಯಾತ್ರೆ ಕೈಗೊಳ್ಳುವವರ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ. ಯುಎಇಗೆ ಹೋದವರಲ್ಲಿ ಶೇ. 52.74ರಷ್ಟು ಮಂದಿ ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಲು ತೆರಳಿದ್ದರೆ, ಸೌದಿಗೆ ಹೋದವರಲ್ಲಿ ಶೇ. 34.73ರಷ್ಟು ಮಂದಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ದೇಶಗಳು ಭಾರತೀಯ ವಿರಾಮ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿವೆ. 2024ರಲ್ಲಿ ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್‌ಗೆ 1.91 ದಶಲಕ್ಷ, ಮಲೇಷ್ಯಾಕ್ಕೆ 7,65,000, ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾಕ್ಕೆ 4,99,000 ಹಾಗೂ ವಿಯೆಟ್ನಾಂಗೆ 3,99,000 ಭಾರತೀಯರು ತೆರಳಿದ್ದಾರೆ. ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ, ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್‌ಗೆ ಹೋದ ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ಶೇ. 92.93, ವಿಯೆಟ್ನಾಂಗೆ ಶೇ. 91.60 ಹಾಗೂ ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾಕ್ಕೆ ಶೇ. 91.46ರಷ್ಟು ಮಂದಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರಜೆ ಹಾಗೂ ಮನರಂಜನೆಗಾಗಿ ತೆರಳಿದ್ದಾರೆ. ಕಡಿಮೆ ವಿಮಾನ ದರ, ಬಜೆಟ್ ದರದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ವಿಶ್ವದರ್ಜೆಯ ಹೋಟೆಲ್ ಹಾಗೂ ಮನರಂಜನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಭಾರತೀಯರನ್ನು ಆ ದೇಶಗಳತ್ತ ಕೈಬೀಸಿ ಕರೆಯುತ್ತಿವೆ. ಬ್ರಿಕ್ಸ್ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಚೀನಾದೊಂದಿಗಿನ ಭಾರತದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸಂಬಂಧವು ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರ ಅಸಮತೋಲನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. 2024ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಿಂದ ಚೀನಾಕ್ಕೆ 2,58,000 ಮಂದಿ ತೆರಳಿದ್ದರೆ, ಚೀನಾದಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಕೇವಲ 38,960 ಮಾತ್ರ. ಭಾರತದಿಂದ ಚೀನಾಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದವರಲ್ಲಿ ಶೇ. 50.43ರಷ್ಟು ಮಂದಿ ವಿರಾಮಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಶೇ. 40.71ರಷ್ಟು ಮಂದಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಚೀನಾದಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ವಿರಾಮಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದವರ ಪಾಲು ಕೇವಲ ಶೇ. 1.19 ಮಾತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಕೋವಿಡ್ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ 2019ರಲ್ಲಿ 3,39,000 ಚೀನೀ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಗಡಿ ಸಂಘರ್ಷ ಹಾಗೂ ನೇರ ವಿಮಾನಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಈ ಮಾರ್ಗ ಇನ್ನೂ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ.

ಈ ಒಟ್ಟಾರೆ ಅಸಮತೋಲನದ ನಡುವೆ ರಷ್ಯಾ ಮಾತ್ರ ಭಾರತದ ಪಾಲಿಗೆ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಅಪವಾದವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. 2024ರಲ್ಲಿ ರಷ್ಯಾದಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ 1,60,000 ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಆಗಮಿಸಿದ್ದರೆ, ಭಾರತದಿಂದ ರಷ್ಯಾಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದವರ ಸಂಖ್ಯೆ 92,902 ಆಗಿತ್ತು. ರಷ್ಯಾದಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದವರಲ್ಲಿ ಬರೋಬ್ಬರಿ ಶೇ. 77.48ರಷ್ಟು ಮಂದಿ ಗೋವಾ, ಕೇರಳ ಮುಂತಾದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ರಜೆ ಮತ್ತು ಮನೋರಂಜನೆಗಾಗಿ ಬಂದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರಿಕ್ಸ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಪೈಕಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ವಿರಾಮ-ಆಧಾರಿತ ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ರಷ್ಯಾ ಇಂದಿಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ದೇಶವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಆಫ್ರಿಕ ಖಂಡದ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದೊಂದಿಗಿನ ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲೂ ಭಾರತದಿಂದ ತೆರಳುವವರ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. 2024ರಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕದಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ 44,168 ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಬಂದಿದ್ದರೆ, ಭಾರತದಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ತೆರಳಿದವರ ಸಂಖ್ಯೆ 72,053 ಆಗಿತ್ತು. ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕದಿಂದ ಬಂದವರಲ್ಲಿ ಶೇ. 60.26ರಷ್ಟು ಮಂದಿ ವಿರಾಮಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಶೇ. 18.30ರಷ್ಟು ಮಂದಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಮಿಸಿದ್ದರು. ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬರುವ ಒಟ್ಟಾರೆ ವಿದೇಶಿಯರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕ (1.81 ದಶಲಕ್ಷ), ಯುಕೆ (1.07 ದಶಲಕ್ಷ), ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ (5.4 ಲಕ್ಷ) ಮತ್ತು ಕೆನಡಾ (5.3 ಲಕ್ಷ) ಇಂದಿಗೂ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಈ ದೇಶಗಳಿಂದ ಬರುವವರಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕರು ಭಾರತೀಯ ಮೂಲದ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರಜೆಗಳೇ (ಡಯಾಸ್ಪೊರಾ) ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

ಪ್ರಯಾಣದ ಆಂತರಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿದಾಗ ವಿದೇಶಿಗರು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯರ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. 2025ರಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರಲ್ಲಿ ವಿರಾಮ ಪ್ರವಾಸದ ಪಾಲು ಕೇವಲ ಶೇ. 39ರಷ್ಟಿದ್ದರೆ, ಭಾರತದಿಂದ ಹೊರಹೋದವರಲ್ಲಿ ಇದು ಶೇ 43.5ರಷ್ಟಿತ್ತು. ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬರುವವರಲ್ಲಿ ಶೇ. 33ರಷ್ಟು ಮಂದಿ ತಮ್ಮ ಸಂಬಂಧಿಕರು ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವಿಕರನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಹೊರಹೋಗುವ ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ಈ ಪಾಲು ಶೇ. 34.1ರಷ್ಟಿತ್ತು. ವ್ಯವಹಾರ ಸಂಬಂಧಿ ಭೇಟಿಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶೇ. 12 ಮತ್ತು ಶೇ. 14.6ರಷ್ಟಿದ್ದವು. ಅಂದರೆ ಭಾರತವು ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಪಾಲಿಗೆ ಕೇವಲ ರಜಾದಿನಗಳ ಮೋಜಿನ ತಾಣವಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಎಡವುತ್ತಿದೆ.

ವಿದೇಶಗಳು ಭಾರತೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಸೆಳೆಯಲು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿರುವ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ತಂತ್ರವೇ ಈ ಅಸಮಾನತೆಗೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಆತಿಥ್ಯ ಸಂಘಗಳ ಒಕ್ಕೂಟದ (FAITH) ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ರಾಜೀವ್ ಮೆಹ್ರಾ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್, ವಿಯೆಟ್ನಾಂ, ರಷ್ಯಾ ಹಾಗೂ ಗಲ್ಫ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಟ್ರಾವೆಲ್ ಮಾರ್ಟ್‌ಗಳು, ರೋಡ್‌‌ಶೋಗಳು ಮತ್ತು ಟ್ರಾವೆಲ್ ಏಜೆಂಟ್‌ಗಳಿಗೆ ಪರಿಚಯಾತ್ಮಕ ಪ್ರವಾಸಗಳನ್ನು (fam trips) ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಿವೆ. ಭಾರತೀಯರ ಅಭಿರುಚಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಭಾರತೀಯ ಭೋಜನ, ವೀಸಾ ವಿನಾಯಿತಿ ಹಾಗೂ ಸುಲಭ ಪ್ಯಾಕೇಜ್‌ಗಳನ್ನು ಅವು ನೀಡುತ್ತಿವೆ. ದುರದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಭಾರತವು ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಥ ವ್ಯಾಪಕ ಪ್ರಚಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ.

ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಕುಂಠಿತಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ವೀಸಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿನ ಗೊಂದಲಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಕೀರ್ಣ ನಿಯಮಗಳು. ಭಾರತ ಸರಕಾರವು 2014ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಿದ ಇ-ವೀಸಾ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ 172 ದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ್ದರೂ, ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣ ತಡೆರಹಿತ ಅನುಭವ ನೀಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇ-ವೀಸಾ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ನಲ್ಲಿನ ತಾಂತ್ರಿಕ ದೋಷಗಳು, ಪಾವತಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು, ಬಯೋಮೆಟ್ರಿಕ್ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ನಿಧಾನಗತಿಯ ಅನುಮೋದನೆ ವಿದೇಶಿಗರಿಗೆ ಕಿರಿಕಿರಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ, ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್, ಶ್ರೀಲಂಕಾ ಮತ್ತು ಮಲೇಷಿಯಾ ದೇಶಗಳು ಉಚಿತ ವೀಸಾ ಅಥವಾ ಸರಳ ವೀಸಾ ಆನ್ ಅರೈವಲ್ ನೀಡಿ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ದೇಶದ ಆಂತರಿಕ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಹಾಗೂ ಸಂಪರ್ಕದ ಕೊರತೆಯೂ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುತ್ತಿದೆ. ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬರಲು ಬಯಸಿದರೂ ಪ್ರಮುಖ ಮೆಟ್ರೋ ನಗರಗಳಿಂದ ಆಚೆಗಿನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತಾಣಗಳನ್ನು ತಲುಪುವುದು ಸವಾಲಿನ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ಕೊನೆಯ ಮೈಲಿವರೆಗಿನ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶೌಚಾಲಯಗಳ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿನ ದಲ್ಲಾಳಿಗಳ ಕಾಟ ವಿದೇಶಿಯರಿಗೆ ನಿರಾಸೆ ಮೂಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ದೇಶದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಆತಿಥ್ಯದ ವರ್ಚಸ್ಸಿಗೆ ಧಕ್ಕೆ ತರುತ್ತಿವೆ.

ದೇಶೀಯ ಪ್ರವಾಸದ ದುಬಾರಿ ವೆಚ್ಚವೂ ಭಾರತೀಯರನ್ನು ವಿದೇಶಗಳತ್ತ ಮುಖಮಾಡುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಾದ ಗೋವಾ, ಕಾಶ್ಮೀರ, ಅಂಡಮಾನ್ ಅಥವಾ ಕೇರಳಕ್ಕೆ ದೇಶೀಯ ವಿಮಾನ ದರ ಹಾಗೂ ಐಷಾರಾಮಿ ಹೊಟೇಲ್ ಬಾಡಿಗೆಗಳು ಗಗನಕ್ಕೇರಿವೆ. ಅದೇ ಬಜೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಖರ್ಚಿನಲ್ಲಿ ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್, ವಿಯೆಟ್ನಾಂ ಅಥವಾ ದುಬೈಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಜತೆಗೆ ವಿದೇಶ ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಪಾಲಿಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿರುವುದು ಭಾರತೀಯರ ಹೊರಹರಿವನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ.

ಆದರೂ , ಈ ಸವಾಲುಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕಳೆದ ಒಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬರುವ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಬುಕಿಂಗ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಶೇ. 20ರಷ್ಟು ಚೇತರಿಕೆ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಹೊಸ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಭಾರತದ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಯೋಗ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮ, ಆಯುರ್ವೇದ, ಕ್ಷೇಮ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ (wellness tourism) ಹಾಗೂ ಸಾಹಸಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಆಶಾಕಿರಣಗಳು ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಈ ಅಸಮತೋಲನವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಭಾರತವು ತನ್ನ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ನೀತಿಯನ್ನು ತುರ್ತಾಗಿ ಪುನರ್ರಚಿಸಬೇಕಿದೆ. ಕೇವಲ ಇ-ವೀಸಾ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದರೆ ಸಾಲದು. ವೀಸಾ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸರಳಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಆಯ್ದ ಪ್ರಮುಖ ದೇಶಗಳಿಗೆ 'ವೀಸಾ-ಮುಕ್ತ' ಪ್ರವೇಶ ನೀಡುವುದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕಿದೆ. ಜತೆಗೆ ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ‘ಅತಿಥಿ ದೇವೋ ಭವ’ ಹಾಗೂ ‘ಇನ್‌ಕ್ರೆಡಿಬಲ್ ಇಂಡಿಯಾ’ ಅಭಿಯಾನಗಳನ್ನು ಡಿಜಿಟಲ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿಯಾಗಿ ಮರುಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಭಾರತದ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗತಿಕ ವಿಶ್ವಾಸ ಮೂಡಿಸಬೇಕಿದೆ.

ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಿಂದಾಗಿ ಭಾರತೀಯರು ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರವಾಸಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗುತ್ತಿರುವುದು ಹೆಮ್ಮೆಯ ವಿಚಾರವೇ ಸರಿ. ಆದರೆ, ದೇಶದ ಅಪಾರ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೇ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕುಸಿತ ಕಾಣುತ್ತಿರುವುದು ಆತ್ಮಾವಲೋಕನಕ್ಕೆ ಕರೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ವಿಮಾನ ಸಂಪರ್ಕ, ಸಮಗ್ರ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ಸುರಕ್ಷತೆ ಹಾಗೂ ಸುಲಭ ವೀಸಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಮರಳಿ ಸೆಳೆದು ಈ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಅಸಮತೋಲನವನ್ನು ಸರಿದೂಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ.

ಈ ಅಸಮತೋಲನವು ಭಾರತೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಕಾರ್ಯವೈಖರಿಗೆ ಒಡ್ಡಲಾಗಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಗಂಟೆಯಾಗಿದೆ. ಭಾರತೀಯರ ಆರ್ಥಿಕ ಸಬಲತೆಯಿಂದಾಗಿ ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರವಾಸದ ಹೊರಹರಿವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವುದು ಉತ್ತಮ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾದರೂ, ದೇಶದೊಳಗೆ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಸೆಳೆಯಲು ಕೇವಲ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವೈಭವವಷ್ಟೇ ಸಾಲದು. ವೀಸಾ ನಿಯಮಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸರಳೀಕರಣ, ವಿಶ್ವದರ್ಜೆಯ ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ಸುರಕ್ಷಿತ ವಾತಾವರಣ ಹಾಗೂ ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಪ್ರಚಾರಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡಾಗ ಮಾತ್ರ ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಮೊದಲ ಆಯ್ಕೆಯ ತಾಣವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮಲು ಸಾಧ್ಯ.