ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಅಧ್ವಾನ, ಆತಂಕ, ಆಶಯ

ಭಾರತವು ಧರ್ಮ, ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕತೆಯ ತವರೂರು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಾರತೀಯನ ಜೀವನದಲ್ಲೂ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ವಿದೇಶ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡುವ ಶ್ರೀಮಂತ ವರ್ಗದವರೂ ಐದಾರು ಬಾರಿ ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟದೈವಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ತಿರುಪತಿ, ಮಂತ್ರಾಲಯ, ಧರ್ಮಸ್ಥಳ, ಶೃಂಗೇರಿ, ಹೊರನಾಡು, ಕೊಲ್ಲೂರು ಮುಂತಾದ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಸಲವಾದರೂ ಭೇಟಿ ನೀಡುವವರಿದ್ದಾರೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಶಿ, ಗಯಾ, ಪ್ರಯಾಗರಾಜ, ಅಯೋಧ್ಯೆ, ಪುರಿ, ದ್ವಾರಕಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವವರ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ರಾಜ್ಯದೊಳಗಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಹೊರರಾಜ್ಯಗಳಿಗಾಗಲಿ, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಬಹುಪಾಲು ಪ್ರವಾಸಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನೇ ಕೇಂದ್ರಿಕರಿಸಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ಈ ಅಗಾಧ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರವಾಹದ ಹಿಂದೆ ನಮ್ಮ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರವಾಗಿವೆ.

ಭಾರತದ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಅನಾದಿ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶಾಂತಿ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಸಂಕೇತಗಳಾಗಿ ಬೆಳೆದುಬಂದಿವೆ. ಆದರೆ ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸ್ಫೋಟ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಭರಾಟೆಯಿಂದಾಗಿ ಈ ಧಾರ್ಮಿಕ ತಾಣಗಳು ಭಕ್ತರ ಮಹಾಪೂರವನ್ನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗದೇ ನರಳುತ್ತಿವೆ. ನೂರರಲ್ಲಿ ಎಂಬತ್ತೈದರಷ್ಟು ಪ್ರಮುಖ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ಕೊರತೆ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದು, ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಯೋಜನೆ ಇಲ್ಲದೇ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರುತ್ತಿರುವುದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ದಿನೇದಿನೆ ಬಿಗಡಾಯಿಸುತ್ತಿದೆ. ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಉಲ್ಲಾಸವನ್ನು ಬಯಸಿ ಬರುವ ಜನರಿಗೆ ನೂಕುನುಗ್ಗಲು, ಅಸಮರ್ಪಕ ಹಾಗೂ ಉದ್ದದ ಸರತಿ ಸಾಲುಗಳು, ಬೇಗನೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂದು ಲಂಚ ಕೊಡಬೇಕಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ವಾಹನ ದಟ್ಟಣೆ ಸಮಸ್ಯೆ ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ರೇಜಿಗೆ ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಭಕ್ತಿ-ಭಾವದ ಬದಲು ಆತಂಕ, ಹೇಸಿಗೆ ಮತ್ತು ದಣಿವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ.

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ತ.ನಾಡು ದೇಗುಲಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಬೈಲ್ ಬ್ಯಾನ್ : ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೂ ಪಾಠವಾಗಲಿ!

ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗಗಳು, ಶಕ್ತಿಪೀಠಗಳು ಹಾಗೂ ಪುರಾತನ ನದೀತೀರದ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಸ್ಥಿತಿ ಅತ್ಯಂತ ಶೋಚನೀಯ. ಪೂಜಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಒಣಗಿದ ಹೂಮಾಲೆಗಳು, ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಬಾಟಲಿಗಳು ಮತ್ತು ತಿಂದು ಬಿಸಾಡಿದ ಆಹಾರದ ಪೊಟ್ಟಣಗಳು ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ರಾಶಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದು ಕೊಳೆಯುವುದು ಸರ್ವೇಸಾಮಾನ್ಯ. ಸಮರ್ಪಕ ಹಾಗೂ ಸ್ವಚ್ಛ ಶೌಚಾಲಯಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಪರಿಸರವೆಲ್ಲ ದುರ್ನಾತದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಂತೂ ಕೆಸರು ಮತ್ತು ಕಶ್ಮಲ ನೀರಿನಲ್ಲಿಯೇ ಭಕ್ತರು ಸಂಚರಿಸಬೇಕಾದ ದಯನೀಯ ಸ್ಥಿತಿ. ಪವಿತ್ರವೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಪುಷ್ಕರಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆ ತೊಳೆಯುವುದು, ಕಸ ಎಸೆಯುವುದು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆದು ಜಲಮೂಲಗಳು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕಲುಷಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಈ ಕೊರತೆ ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಅಸಹ್ಯ ಮತ್ತು ಮುಜುಗರವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದೆ.

ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗುತ್ತಿರುವ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ದುಃಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅತಿಯಾದ ಜನದಟ್ಟಣೆ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಗಳ ಮುನ್ನೋಟದ ಕೊರತೆಯೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ. ರಜಾದಿನಗಳು, ಜಾತ್ರೆ ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷ ಹಬ್ಬ-ಹರಿದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಭಕ್ತರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದಾಗ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಧಾರಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ (Carrying Capacity) ಮೀರಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಈ ಬೃಹತ್ ಜನಸಂದಣಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಜನಸಂದಣಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು, ನಿರಂತರ ಸರದಿ ಸಾಲಿನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಅಥವಾ ತುರ್ತು ಸಿದ್ಧತೆಗಳು ಬಹುತೇಕ ಕಡೆ ಇಲ್ಲ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ನಿಯಂತ್ರಣವಿಲ್ಲದ ನೂಕುನುಗ್ಗಲು ಉಂಟಾಗುವುದರ ಜತೆಗೆ ಪೂಜಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಕವರ್‌ಗಳು, ನೀರಿನ ಬಾಟಲಿಗಳು ಮತ್ತು ತಿಂಡಿ-ತಿನಿಸುಗಳ ತ್ಯಾಜ್ಯವು ಕೆಲವೇ ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಆವರಣವನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಸದ ತೊಟ್ಟಿಗಳು ತುಂಬಿ ತುಳುಕಿ, ಪವಿತ್ರ ಪರಿಸರವೆಲ್ಲ ಕಸದ ರಾಶಿಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ನಿರಂತರ ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿತ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಸರಿಹೊಂದುವಷ್ಟು ಸ್ವಚ್ಛ ಶೌಚಾಲಯಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಇರುವ ಶೌಚಾಲಯಗಳನ್ನು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಶುಚಿಗೊಳಿಸದಿರುವುದು ದುರ್ನಾತ ಮತ್ತು ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗಗಳ ಭೀತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಿಂಗಡಣೆ, ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಯಂತ್ರಗಳ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ನಿಯೋಜನೆಯಂಥ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಗಳು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕಿದೆ. ಇದರ ಜತೆಗೆ, ತಿರುಪತಿ ಮಾದರಿಯ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಸ್ಲಾಟ್ ಆಧಾರಿತ ದರ್ಶನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದು ದಿನನಿತ್ಯದ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಎಸೆಯದಂತೆ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಶಿಸ್ತು ಹಾಗೂ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮೂಡಿಸುವುದು ಇಂದಿನ ತುರ್ತು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ನಮ್ಮ ಜನರ ಸಹನಶೀಲತೆಯೂ ಈ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮುಂದುವರಿಯಲು ಪರೋಕ್ಷ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. 'ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನ ಸಿಕ್ಕರೆ ಸಾಕು, ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಕಷ್ಟಗಳು ಕ್ಷುಲ್ಲಕ' ಎಂಬ ಅತಿಯಾದ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಭಕ್ತರು ಗಂಟೆಗಟ್ಟಲೆ ಕೊಳಕು ಸರತಿ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ, ಗಲೀಜು ಶೌಚಾಲಯಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸದೇ ಮೌನವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ. ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಹೋದಾಗ ದೇವರ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕೆ ಹೊರತು ಅಲ್ಲಿನ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ಧೋರಣೆಯಿಂದ ಅದೆಷ್ಟೇ ಹೊಲಸಿದ್ದರೂ ಭಕ್ತರು ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮೂಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆಯು ದೇವಸ್ಥಾನಗಳ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಿಂದ ನುಣುಚಿಕೊಳ್ಳಲು ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ.

ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಕೇವಲ ಪೂಜಾ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ಉಳಿಯದೇ, ದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿಯೂ ಬೆಳೆದಿವೆ. ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಕೋಟ್ಯಂತರ ರುಪಾಯಿ ಆದಾಯ ಹರಿದುಬರುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಆ ಆದಾಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಕನಿಷ್ಠ ನಾಗರಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ವಾಹನ ನಿಲುಗಡೆ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಗೃಹಗಳು, ಸುರಕ್ಷಿತ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಮತ್ತು ಸುಗಮ ದರ್ಶನದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಭಕ್ತರು ಹೋಗುವುದು ಮನಸಿನ ಶಾಂತಿ, ನೆಮ್ಮದಿ ಮತ್ತು ದೇವರ ದರ್ಶನದಿಂದ ಪುನೀತರಾಗಲು. ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಿಂದ ಗಂಟೆಗಟ್ಟಲೆ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಬರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಕ್ತನ ಏಕೈಕ ಆಸೆ—ದೇವರ ಮುಂದೆ ಕನಿಷ್ಠ ಹತ್ತು ಸೆಕೆಂಡುಗಳ ಕಾಲ ಕೈಮುಗಿದು, ಕಣ್ತುಂಬ ನೋಡಿ ತನ್ನ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಆದರೆ ಇಂದಿನ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರಮುಖ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳ ವಾಸ್ತವವೇ ಬೇರೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಸನಿಹ ತಲುಪುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅಲ್ಲಿನ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಭಕ್ತರನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೂಕುತ್ತಾರೆ, ತಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸುವ ಮುನ್ನವೇ ನಿರ್ದಯವಾಗಿ ಹೊರದಬ್ಬುತ್ತಾರೆ. ಭಕ್ತನಿಗೆ ದೇವರ ದರ್ಶನದ ಧನ್ಯತಾಭಾವಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವಮಾನ ಮತ್ತು ಬೇಸರವೇ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ. ಪವಿತ್ರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಈ ಅಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ನೂಕುನುಗ್ಗಲು ಭಕ್ತರ ಶ್ರದ್ಧೆಗೆ ತಣ್ಣೀರೆರಚುತ್ತದೆ.

ಇದರ ನಡುವೆ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಕಾಣುವ ಮತ್ತೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಅನ್ಯಾಯವೆಂದರೆ ‘ವಿಐಪಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ’ ಹಾಗೂ ‘ವಿಶೇಷ ದರ್ಶನ’ದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ತಾರತಮ್ಯ, ಹಗಲು ದರೋಡೆ. ದೇವರ ಎದುರು ಎಲ್ಲರೂ ಸಮಾನರು ಎಂಬ ಧಾರ್ಮಿಕ ತತ್ತ್ವವೇ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮರೆಯಾಗಿದೆ. ಹಣವಿದ್ದವರಿಗೆ, ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಭಾವಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ದ್ವಾರ, ವಿಶೇಷ ಆತಿಥ್ಯ ಹಾಗೂ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಎದುರು ನಿರಾಳವಾಗಿ ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತಾದರೂ ನಿಂತು ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಅವಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಗಂಟೆಗಟ್ಟಲೆ ಸರದಿಯಲ್ಲಿ ಕಾದು ನಿಂತ ಬಡ ಹಾಗೂ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಭಕ್ತರನ್ನು ಭಿಕ್ಷುಕರಂತೆ ಕನಿಷ್ಠವಾಗಿ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿಯ ತಾಣದಲ್ಲಿ ಹಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವೇ ಮಾನದಂಡವಾಗುತ್ತಿರುವ ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದು, ಭಕ್ತಿಯು ವ್ಯಾಪಾರೀಕರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದಕ್ಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ಈ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬದಲಾಗಬೇಕಾದರೆ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಗಳು ಕೇವಲ ಆದಾಯ ಗಳಿಕೆಯನ್ನೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿಸದೇ, ಭಕ್ತರ ಅನುಕೂಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಜನಸಂದಣಿ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಬೇಕು. ಆಧುನಿಕ ಟೋಕನ್ ಅಥವಾ ಸಮಯಾಧಾರಿತ ಸರತಿ ಸಾಲಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಕ್ತನಿಗೂ ಯಾವುದೇ ತಳ್ಳಾಟವಿಲ್ಲದೆ ಕನಿಷ್ಠ ಕೆಲ ಕ್ಷಣಗಳ ಕಾಲ ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯುವ ವಾತಾವರಣ ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ಭಕ್ತರನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ನಡೆಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಭದ್ರತಾ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡಬೇಕು. ದೇವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಣಕ್ಕಿಂತ ಭಕ್ತಿಗೆ, ತಾರತಮ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಸಮಾನತೆಗೆ ಮೊದಲ ಆದ್ಯತೆ ಸಿಕ್ಕಾಗ ಮಾತ್ರ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು ನಿಜವಾದ ಸಾಂತ್ವನದ ನೆಲೆಗಳಾಗಲು ಸಾಧ್ಯ. ಪರಿಸರಸ್ನೇಹಿ ಶೌಚಾಲಯಗಳು, ಶುದ್ಧ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಘಟಕಗಳು ಹಾಗೂ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಿಂಗಡಣಾ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಆದ್ಯತೆಯ ಮೇರೆಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪರಿಸರವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿಡುವುದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಕ್ತನ ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂಬ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಜ್ಞೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತವಾಗಬೇಕು. 'ಸ್ವಚ್ಛತೆಯೇ ಸೇವೆ' ಎಂಬ ಭಾವನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸರಕಾರ, ದೇವಸ್ಥಾನ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೈಜೋಡಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಘನತೆ ಹಾಗೂ ದೈವಿಕ ಸೌಂದರ್ಯ ಉಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯ.

ನೈರ್ಮಲ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಇಂದಿನ ತುರ್ತು ಅಗತ್ಯ. ಘನತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಘಟಕಗಳು, ನಿರಂತರವಾಗಿ ನೀರು ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡುವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪರಿಸರಸ್ನೇಹಿ ಶೌಚಾಲಯಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ಪೂಜಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಚೀಲಗಳು, ಹೂವು ಮತ್ತು ಎಲೆಗಳ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿ ಗೊಬ್ಬರ ಅಥವಾ ಇತರ ಉಪಯುಕ್ತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಘಟಕಗಳನ್ನು ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ದೇವಸ್ಥಾನಗಳ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿಪರತೆ ಅತ್ಯಂತ ಅಗತ್ಯ. ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೇ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆ (ಹಾಸ್ಪಿಟಾಲಿಟಿ), ಜನಸಂದಣಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ವಿಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿ ಹೊಂದಿದ ವೃತ್ತಿಪರ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ನೇಮಿಸಬೇಕು. ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬರುವ ಆದಾಯದ ನಿಗದಿತ ಪಾಲನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಮೀಸಲಿಡುವ ನಿಯಮ ರೂಪಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ.

ಸ್ಥಳೀಯ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳ ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ನಿಯಂತ್ರಣವೂ ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ನೈರ್ಮಲ್ಯಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ರಸ್ತೆಗಳ ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲಿ ಅನಧಿಕೃತವಾಗಿ ತಲೆಯೆತ್ತುವ ಅಂಗಡಿಗಳು, ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಎಸೆಯುವ ಹೊಟೇಲ್‌ಗಳು ಪರಿಸರವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಲಯಗಳನ್ನು (ವೆಂಡಿಂಗ್ ಝೋನ್) ನಿಗದಿಪಡಿಸಿ, ಹಸಿ ಮತ್ತು ಒಣ ಕಸ ವಿಂಗಡಣೆಯನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸಿ, ನಿಯಮ ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವವರಿಗೆ ಕಠಿಣ ದಂಡ ವಿಧಿಸಬೇಕು. ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಕೇವಲ ದೇವಾಲಯದ ಕಟ್ಟಡಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರದೇ ಸಮಗ್ರ ಪರಿಸರವನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳಬೇಕು. ಪುಣ್ಯ ನದಿಗಳಾದ ಗಂಗೆ, ಯಮುನೆ, ಕಾವೇರಿ, ಕೃಷ್ಣಾ ಮುಂತಾದ ನದೀತೀರಗಳು ಪವಿತ್ರ ಸ್ನಾನದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮಲಿನವಾಗುತ್ತಿವೆ. ನದಿಗಳಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಕೊಳಚೆ ನೀರು ಮತ್ತು ಪೂಜಾ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸೇರದಂತೆ ಸುಸಜ್ಜಿತ ಘಾಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಘಟಕಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಶುದ್ಧತೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ.

ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮೂಡಿಸುವುದು ಈ ಬದಲಾವಣೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಹೆಜ್ಜೆ. 'ಸ್ವಚ್ಛತೆಯೇ ಸೇವೆ, ಶುಚಿತ್ವವೇ ದೇವರು' ಎಂಬ ಅರಿವು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯಾತ್ರಿಕನಲ್ಲೂ ಜಾಗೃತವಾಗಬೇಕು. ದೇವಸ್ಥಾನದ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಕಸ ಎಸೆಯುವುದು, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದು ಧರ್ಮವಲ್ಲ, ಅದು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಮತ್ತು ದೇವರಿಗೆ ಮಾಡುವ ಅಪಚಾರ ಎಂಬ ಧಾರ್ಮಿಕ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಧರ್ಮಗುರುಗಳು ಮತ್ತು ಮಠಾಧೀಶರು ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಬೇಕು. ಸರಕಾರಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಅಥವಾ ಆದಾಯದ ಮೂಲವಾಗಿ ನೋಡದೇ, ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಜೀವಾಳವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಪ್ರಸಾದ್ ಮತ್ತು ಸ್ವದೇಶ್ ದರ್ಶನದಂಥ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಕಾಗದದ ಮೇಲಷ್ಟೇ ಇಡದೆ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಸ್ಥಳೀಯ ಪಾಲಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯ ಮಂಡಳಿಗಳ ನಡುವೆ ಸಮನ್ವಯತೆ ಸಾಧಿಸಿ, ವಿಶ್ವದರ್ಜೆಯ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಂತೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಬೇಕು.

ಜಗತ್ತಿನ ಇತರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರಗಳಾದ ವ್ಯಾಟಿಕನ್ ಸಿಟಿ ಅಥವಾ ಮದಿನಾದಂಥ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಪಾಲನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕೋಟ್ಯಂತರ ಜನ ಸೇರುವ ಆ ತಾಣಗಳು ಸ್ವಚ್ಛತೆಗೆ ಜಾಗತಿಕ ಮಾದರಿಯಾಗಿರುವಾಗ, ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಭವ್ಯ ಇತಿಹಾಸವಿರುವ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಕೊಳಕಿನ ಗೂಡಾಗಲು ಯಾವುದೇ ಸಮರ್ಥನೆಯಿಲ್ಲ. ಆಧುನಿಕ ಸೌಲಭ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸಮ್ಮಿಲನ ನಮ್ಮ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಬರಬೇಕಿದೆ. ನಮ್ಮ ನಂಬಿಕೆ, ಆಚಾರ-ವಿಚಾರಗಳು ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ದೇಶದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಸ್ಮಿತೆಗಳು. ದೇವಸ್ಥಾನದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ದೈವಿಕತೆಯನ್ನು ಕಾಣುವ ನಾವು, ದೇವಾಲಯದ ಅಂಗಳದಲ್ಲೂ ಅದೇ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಶುಚಿತ್ವವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಬೇಕಿದೆ. ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಆಡಳಿತ, ಸರಕಾರದ ಬದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ನಡವಳಿಕೆ ಒಂದಾದಾಗ ಮಾತ್ರ ಭಾರತದ ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ದೈವಿಕ ಮತ್ತು ಸುಂದರ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ.

ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಕೇವಲ ಸರಕಾರದ ಮೇಲಷ್ಟೇ ಅವಲಂಬಿತರಾಗದೆ ಸಮಗ್ರ ಸುಧಾರಣೆಗಳಾಗಬೇಕಿದೆ. ಪರಿಸರಸ್ನೇಹಿ ಶೌಚಾಲಯಗಳು, ಶುದ್ಧ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಘಟಕಗಳು ಹಾಗೂ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಿಂಗಡಣಾ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಆದ್ಯತೆಯ ಮೇರೆಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪರಿಸರವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿಡುವುದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಕ್ತನ ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂಬ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಜ್ಞೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತವಾಗಬೇಕು. 'ಸ್ವಚ್ಛತೆಯೇ ಸೇವೆ' ಎಂಬ ಭಾವನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸರಕಾರ, ದೇವಸ್ಥಾನ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೈಜೋಡಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಘನತೆ ಹಾಗೂ ದೈವಿಕ ಸೌಂದರ್ಯ ಉಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯ.